İçeriğe geç

Dolandırıcılık uyarısı: Av. Mehmet Türker adına telefon ya da WhatsApp’tan para veya kişisel bilgi isteyenlere itibar etmeyin. Ayrıntılar

Randevu Alın
Tüze Plaza, Kat 12 · Osmangazi / Bursa 0533 250 49 13 info@avukatmehmetturker.com
Dil
TREN
Görünüm

İcra ve İflas

Menfi Tespit ve İstirdat Davası: Takibin Durdurulması, Yüzde On Beş Teminat, Bir Yıllık Süre ve Kötü Niyet Tazminatı

Borçlu olmadığının tespiti için açılan menfi tespit davası, takipten önce ve sonra açılmasının farkları, teminat, dava sonuçları ve tazminatlar, istirdat davasının bir yıllık süresi, arabuluculuk ve yetkili mahkeme.

Av. Mehmet TürkerKurucu Avukat 6 dk okuma
Masada üst üste duran siyah klasörler ve hesap makinesi

Hiç imzalamadığı bir senet nedeniyle icra takibine maruz kalan, çoktan ödediği bir borç için ödeme emri alan ya da itiraz süresini kaçırdığı için borçlu olmadığı bir parayı ödemek zorunda kalan kişiler için kanunun öngördüğü temel yol menfi tespit davasıdır. Para ödenmişse aynı amaç istirdat davasıyla sağlanır. Her iki dava da 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu’nun (İİK) 72. maddesinde düzenlenmiştir. Bu rehberde menfi tespit davasının ne zaman açılabileceğini, takibin durdurulması için gereken teminatı, istirdat davasının bir yıllık süresini, kötü niyet tazminatını, zorunlu arabuluculuk hallerini ve görevli-yetkili mahkemeyi ele alıyoruz.

Menfi tespit davası nedir?

İİK’nın 72. maddesine göre borçlu, icra takibinden önce veya takip sırasında borçlu olmadığını ispat için menfi tespit davası açabilir. Dava, bir borcun hiç doğmadığının, ödendiğinin, zamanaşımına uğradığının veya istenen miktardan daha az olduğunun tespitine yöneliktir.

Menfi tespit davası uygulamada en sık şu durumlarda açılır:

  • İmzası taklit edilmiş veya tahrif edilmiş senet ya da çek,
  • Teminat olarak verilen ve borç ödendiği halde iade edilmeyen senet,
  • Ödenmiş bir borç için yeniden takip yapılması,
  • Ayıplı mal veya eksik hizmet nedeniyle bedelin tamamının istenmesi,
  • Kendi adına başkası tarafından açılmış abonelik veya kredi kaydına dayalı takipler,
  • Faiz, ceza koşulu veya masrafların fahiş şekilde hesaplanması.

Takipten önce mi, sonra mı açılmalı?

Davanın açıldığı an, takibin durdurulup durdurulamayacağı bakımından belirleyicidir.

Takipten önce açılan dava

Borçlu, aleyhine henüz takip başlatılmadan dava açarsa mahkeme, talep üzerine alacağın yüzde on beşinden aşağı olmamak üzere gösterilecek teminat karşılığında, icra takibinin durdurulması hakkında ihtiyati tedbir kararı verebilir. Örneğin elinde senedi bulunan alacaklının takip başlatmasından endişe eden kişi, takipten önce dava açarak tedbir isteyebilir.

Takipten sonra açılan dava

Takip başladıktan sonra açılan menfi tespit davasında ihtiyati tedbir yoluyla takibin durdurulmasına karar verilemez. Ancak borçlu, gecikmeden doğan zararları karşılamak ve alacağın yüzde on beşinden aşağı olmamak üzere göstereceği teminat karşılığında, icra veznesindeki paranın alacaklıya verilmemesini isteyebilir. Yani takip devam eder, haciz yapılabilir, ancak tahsil edilen para dava sonuçlanana kadar alacaklıya ödenmez.

Bu nedenle borçlu, ödeme emrini aldığında önce İİK’daki itiraz yollarını değerlendirmelidir. Ödeme emrine yedi gün içinde itiraz, imzaya itiraz veya şikâyet yolları, çoğu durumda takibi daha hızlı durdurur. İtiraz sürecinin ayrıntıları için icra takibinde borçlunun hakları yazımıza bakabilirsiniz.

Dava sonucunda ne olur?

Dava borçlu lehine sonuçlanırsa

İİK m.72’ye göre dava borçlu lehine hükme bağlanırsa takip derhal durur. İlamın kesinleşmesi üzerine, ayrıca bir hükme gerek kalmadan icra kısmen veya tamamen eski hale iade edilir; borçludan tahsil edilen paralar geri verilir.

Borçluyu menfi tespit davası açmaya zorlayan takibin haksız ve kötü niyetli olduğu anlaşılırsa, borçlunun talebi üzerine dava nedeniyle uğradığı zararın da alacaklıdan tahsiline karar verilir. Bu tazminat, haksızlığı anlaşılan takip konusu alacağın yüzde yirmisinden aşağı olamaz. Kötü niyet tazminatı için alacaklının alacağın bulunmadığını bildiği halde takip yaptığının ortaya konulması gerekir; bu tazminat dilekçede açıkça talep edilmelidir.

Dava alacaklı lehine sonuçlanırsa

Dava alacaklı lehine sonuçlanırsa ihtiyati tedbir kararı kalkar. Hükmün kesinleşmesiyle alacaklı, tedbir nedeniyle alacağını geç almasından doğan zararlarını borçlunun gösterdiği teminattan alır. Bu zarar aynı davada belirlenir ve yüzde yirmiden aşağı olamaz. Dolayısıyla dayanaksız şekilde tedbir alınarak açılan davalar borçlu açısından ciddi bir mali risk taşır.

İstirdat davası

İstirdat davası, borçlu olmadığı bir parayı ödemek zorunda kalan kişinin bu parayı geri istemesidir. İİK m.72 iki durumu ayrı ayrı düzenler:

  • Menfi tespit davasının istirdata dönüşmesi: Borçlu menfi tespit davası açmış ancak tedbir kararı almamışsa ve dava sürerken borç ödenmişse, dava kendiliğinden istirdat davası olarak devam eder.
  • Doğrudan istirdat davası: Takibe itiraz etmemiş ya da itirazı kaldırılmış olduğu için borçlu olmadığı bir parayı tamamen ödemek zorunda kalan kişi, ödediği tarihten itibaren bir yıl içinde genel hükümlere göre dava açarak paranın geri verilmesini isteyebilir.

Bir yıllık süre hak düşürücü niteliktedir. Ayrıca istirdat davasında davacı yalnızca paranın ödenmesi gerekmediğini ispatla yükümlüdür. Ödemenin “cebri icra tehdidi altında” yapılmış olması, yani takip nedeniyle yapılmış olması gerekir; takip dışında kendi isteğiyle yapılan ödemelerin geri istenmesi farklı kurallara, örneğin sebepsiz zenginleşme hükümlerine tabidir.

Zorunlu arabuluculuk

Menfi tespit ve istirdat davaları bakımından bazı uyuşmazlıklarda dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır:

  • Ticari davalar: 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 5/A maddesine göre konusu bir miktar para olan ticari davalarda, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları da dahil olmak üzere arabuluculuk dava şartıdır.
  • İş uyuşmazlıkları: 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu’nun 3. maddesine göre işçi veya işveren alacağı ve tazminatıyla ilgili menfi tespit ve istirdat davaları için de arabuluculuk zorunludur.
  • Tüketici uyuşmazlıkları: Tüketici mahkemesinin görevine giren uyuşmazlıklarda, hakem heyeti kapsamındakiler hariç arabuluculuk dava şartıdır.

Takipten önce dava açıp ihtiyati tedbir istemek isteyen borçlu için arabuluculuk süresi önemli bir zaman unsuru olduğundan, tedbir talebinin zamanlaması dikkatle planlanmalıdır.

Görevli ve yetkili mahkeme

Görev: Menfi tespit ve istirdat davaları genel hükümlere tabidir. Uyuşmazlığın niteliğine göre asliye hukuk, asliye ticaret, iş veya tüketici mahkemesi görevli olur. Örneğin iki tacir arasındaki ticari bir senede dayalı uyuşmazlıkta asliye ticaret mahkemesi, tüketici kredisine dayalı uyuşmazlıkta tüketici mahkemesi görevlidir.

Yetki: İİK m.72 uyarınca bu davalar, takibi yapan icra dairesinin bulunduğu yer mahkemesinde açılabileceği gibi davalının yerleşim yeri mahkemesinde de açılabilir.

Davada harç, kural olarak dava değeri üzerinden nispi olarak alınır. Tahmini tutar için dava harcı hesaplama aracından, takip borcunun güncel tutarı için icra dosya borcu hesaplama aracından yararlanabilirsiniz.

Menfi tespit mi, itirazın iptali mi?

İki dava sıklıkla karıştırılır. Menfi tespit davasını borçlu, borçlu olmadığını tespit ettirmek için açar. İtirazın iptali davasını ise alacaklı, borçlunun itirazıyla duran takibi devam ettirmek için açar. Borçlu ödeme emrine süresinde itiraz etmişse genellikle alacaklının itirazın iptali davası açmasını bekleyebilir; itirazın iptali davasının şartları için itirazın iptali davası rehberimize bakabilirsiniz. İtiraz süresi kaçırılmışsa veya takip kesinleşmişse menfi tespit davası öne çıkar.

Sık yapılan hatalar

  • Ödeme emrini görmezden gelmek: Yedi günlük itiraz süresi kaçırıldığında takip kesinleşir ve borçlu daha ağır şartlara tabi menfi tespit yoluna mecbur kalır.
  • Teminat tutarını hesaplamamak: Yüzde on beşten az olmayan teminatı karşılayamayan borçlu tedbirden yararlanamaz.
  • İstirdatta bir yıllık süreyi kaçırmak: Süre ödeme tarihinden başlar ve hak düşürücüdür.
  • Arabuluculuğu atlamak: Ticari ve iş uyuşmazlıklarında arabuluculuğa başvurmadan açılan dava usulden reddedilir.
  • Kötü niyet tazminatını talep etmemek: Tazminat mahkemece kendiliğinden verilmez; açıkça istenmelidir.

Sıkça sorulan sorular

Menfi tespit davası açmak icra takibini kendiliğinden durdurur mu?

Hayır. Takipten önce açılan davada teminat karşılığında tedbir istenebilir; takipten sonra açılan davada ise takip durdurulamaz, yalnızca icra veznesindeki paranın alacaklıya ödenmemesi sağlanabilir.

Senetteki imza bana ait değilse ne yapmalıyım?

Kambiyo senedine dayalı takiplerde imzaya itiraz, ödeme emrinin tebliğinden itibaren beş gün içinde icra mahkemesine yapılır. Bu süre geçmişse menfi tespit davası yoluna başvurulabilir; imza incelemesi bu davada da yapılır.

Borcun bir kısmını kabul ediyorsam dava açabilir miyim?

Evet. Menfi tespit davası, borcun yalnızca istenen miktardan fazla olan kısmı için de açılabilir. Bu durumda dava değeri ve teminat da itiraz edilen kısım üzerinden belirlenir.

Menfi tespit davası için bir süre var mı?

Menfi tespit davası için kanunda özel bir hak düşürücü süre öngörülmemiştir; takipten önce veya takip devam ettiği sürece açılabilir. Ancak para ödendikten sonra istirdat davasının bir yıllık süresi işlemeye başlar.

İcra ve takip süreçlerine ilişkin diğer konular için icra ve iflas hukuku sayfamıza göz atabilirsiniz.

Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır, hukuki danışmanlık yerine geçmez. Takibin türü, borcun dayanağı ve tarafların sıfatı izlenecek yolu değiştirir; mevzuat ve yargı kararları zamanla değişebileceğinden somut durum ayrıca değerlendirilmelidir.

Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır ve yayım tarihindeki mevzuata göre hazırlanmıştır. Her olayın koşulları farklıdır; somut durumunuz için bir avukattan görüş almanız önerilir.

Okumaya devam edin

İlgili makaleler

Tüm makaleler

Randevu

Konunuzu birlikte değerlendirelim

Görüşme günü ve saati telefonla ya da WhatsApp üzerinden belirlenir. Elinizdeki belgeleri görüşmeye getirmeniz değerlendirmeyi kolaylaştırır.