Aile Hukuku
Çocukla Kişisel İlişki ve Velayetin Değiştirilmesi: Görüş Günleri, Karara Uyulmaması ve Velayet Davası
Kişisel ilişki hakkının kapsamı ve düzenlenmesi, büyükanne ve büyükbabanın hakkı, ebeveynlerin yükümlülükleri, karara uyulmaması halinde teslim süreci ve velayet ihtarı, velayetin değiştirilmesi davası ve nafakaya etkisi.
Av. Mehmet TürkerKurucu Avukat
6 dk okuma
Boşanmayla birlikte velayet anne veya babadan birine verilir; ancak bu, diğer ebeveynin çocukla bağının kopacağı anlamına gelmez. Türk Medeni Kanunu, velayeti almayan ebeveyne çocukla kişisel ilişki kurma hakkı tanır. Uygulamada en çok sorun da bu noktada yaşanır: Görüş günlerinde çocuğun teslim edilmemesi, kararlaştırılan saatlere uyulmaması, ebeveynlerden birinin şehir değiştirmesi ya da çocuğun koşullarının ciddi biçimde değişmesi. Bu rehberde kişisel ilişkinin nasıl düzenlendiğini, karara uyulmaması halinde başvurulacak yolları ve velayetin değiştirilmesi davasının hangi durumlarda açılabileceğini 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (TMK) hükümleri çerçevesinde açıklıyoruz.
Kişisel ilişki hakkı nedir?
TMK’nın 323. maddesine göre ana ve babadan her biri, velayeti altında bulunmayan veya kendisine bırakılmayan çocukla uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir. Bu hak yalnızca ebeveyne değil, çocuğa da aittir; çocuğun her iki ebeveyniyle de sağlıklı bir bağ kurması, onun gelişimi açısından esas alınır.
Boşanma veya ayrılık kararı verilirken mahkeme, olanak bulundukça ana ve babayı dinledikten sonra ebeveynlerin haklarını ve çocukla kişisel ilişkilerini düzenler (TMK m.182). Kişisel ilişkinin düzenlenmesinde çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararları esas tutulur. Bu ilke hakkında ayrıntılı bilgi için çocuğun üstün yararı ilkesi yazımıza bakabilirsiniz.
Kişisel ilişki nasıl düzenlenir?
Mahkemeler kişisel ilişkiyi genellikle çocuğun yaşı, okul düzeni ve ebeveynlerin yaşadığı yerler gözetilerek takvime bağlar. Yaygın bir düzenleme şöyledir:
- Her ayın belirli hafta sonlarında, belirli saatler arasında (yatılı veya yatısız),
- Dini bayramların belirli günlerinde dönüşümlü olarak,
- Yaz tatilinde belirli bir süre boyunca,
- Bazı kararlarda yılbaşı veya çocuğun doğum günü gibi özel günlerde birkaç saat.
Küçük yaştaki çocuklar için başlangıçta yatısız ve kısa süreli görüşmeler öngörülüp çocuk büyüdükçe sürenin artırılması gibi kademeli düzenlemeler de yapılabilir. Anlaşmalı boşanmalarda bu takvim taraflarca protokole yazılır ve mahkemenin onayıyla bağlayıcı hale gelir; protokol hazırlığı için anlaşmalı boşanma protokolü yazımızı inceleyebilirsiniz.
Büyükanne ve büyükbaba görüşebilir mi?
TMK’nın 325. maddesi, olağanüstü durumlarda ve çocuğun yararına uygun düştüğü takdirde kişisel ilişki kurma hakkının diğer kişilere, özellikle hısımlara da tanınabileceğini düzenler. Bu nedenle büyükanne, büyükbaba gibi yakınlar da koşulları varsa çocukla kişisel ilişki kurulması talebiyle mahkemeye başvurabilir.
Ebeveynlerin karşılıklı yükümlülükleri
TMK m.324’e göre ana ve babadan her biri, diğerinin çocukla kişisel ilişkisini zedelemekten, çocuğun eğitilmesini ve yetiştirilmesini engellemekten kaçınmakla yükümlüdür. Bu hükmün uygulamadaki anlamı şudur:
- Velayet sahibi ebeveyn, görüş günlerinde çocuğu hazır etmeli ve çocuğu diğer ebeveyne karşı olumsuz yönlendirmemelidir.
- Kişisel ilişki hakkı olan ebeveyn de saatlere uymalı, çocuğu geri teslimde gecikmemeli ve çocuğun düzenini bozacak davranışlardan kaçınmalıdır.
Kişisel ilişki nedeniyle çocuğun huzuru tehlikeye girerse, ebeveyn bu hakkı yükümlülüklerine aykırı kullanırsa, çocukla ciddi olarak ilgilenmezse ya da başka önemli sebepler varsa kişisel ilişki kurma hakkı reddedilebilir veya kaldırılabilir.
Kişisel ilişki kararına uyulmazsa ne olur?
Kararın yerine getirilmesi
Çocukla kişisel ilişki kurulmasına ve çocuk teslimine ilişkin kararlar eskiden icra daireleri aracılığıyla yerine getiriliyordu. 2021 yılında 7343 sayılı Kanun’la yapılan değişiklikle İcra ve İflas Kanunu’ndaki ilgili hükümler yürürlükten kaldırılmış; bu konular 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu’na eklenen hükümlerle yeniden düzenlenmiştir. Buna göre aile mahkemelerinin çocuk teslimi ve kişisel ilişkiye dair kararları, Adalet Bakanlığı bünyesindeki adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerince, öncelikle gönüllülük esasıyla ve gerektiğinde uzman eşliğinde yerine getirilir. Yükümlü ebeveyn çocuğu belirlenen yere getirmezse müdürlük kendisine teslim emri gönderir.
Karara uymama durumunun belgelenmesi önemlidir. Teslim gününde çocuğun hazır edilmediğine ilişkin tutanaklar, yazışmalar ve tekrarlanan ihlallerin kaydı, ilerideki velayet değişikliği davasında doğrudan delil niteliği taşır.
Velayetin değiştirilmesi ihtarı
2021 yılında yapılan değişiklikle TMK’nın 182. ve 324. maddelerine önemli bir hüküm eklenmiştir: Velayet kendisine bırakılan ebeveyn kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmezse, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir. Mahkeme bu hususu kişisel ilişki kurulmasına dair kararında taraflara ihtar eder. Böylece çocuğun diğer ebeveynle görüşmesini sistematik olarak engelleyen ebeveyn açısından velayetin kaybı açık bir yaptırım olarak öngörülmüştür.
Bununla birlikte bu yaptırım otomatik değildir. Mahkeme her zaman çocuğun menfaatini önceler; görüşmeleri engelleyen ebeveynle yaşamak çocuğun yararına ise, yalnızca bu ihlal nedeniyle velayet değiştirilmeyebilir.
Velayetin değiştirilmesi davası
TMK’nın 183. maddesine göre ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması halinde hâkim, kendiliğinden ya da ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır. Velayetin değiştirilmesi davası bu hükme dayanır ve aile mahkemesinde görülür.
Hangi durumlar velayet değişikliğine yol açabilir?
- Velayet sahibi ebeveynin çocuğa gereken özeni göstermemesi, çocuğu ihmal etmesi veya istismara açık bırakması,
- Çocuğun sağlık ve eğitim ihtiyaçlarının karşılanmaması, okul devamsızlığı gibi somut olgular,
- Velayet sahibinin alkol, madde bağımlılığı veya çocuğu tehlikeye sokan yaşam tarzı,
- Kişisel ilişki kararına sistematik olarak uyulmaması ve çocuğun diğer ebeveynden uzaklaştırılması,
- Çocuğun bakımının fiilen başka bir kişiye (örneğin büyükanneye) bırakılması,
- İdrak çağındaki çocuğun diğer ebeveynle yaşama yönünde istikrarlı ve gerekçeli isteği.
Velayet sahibinin yeniden evlenmesi veya başka bir şehre taşınması tek başına velayetin değiştirilmesi için yeterli değildir. Bu değişikliğin çocuğun yaşamını olumsuz etkilediğinin ortaya konulması gerekir.
Mahkeme nasıl değerlendirir?
Velayet davalarında mahkeme genellikle şu araştırmaları yapar:
- Sosyal inceleme raporu: Mahkeme bünyesindeki pedagog, psikolog veya sosyal çalışmacı, ebeveynlerin yaşam koşullarını ve çocuğun durumunu inceler.
- Çocuğun dinlenmesi: İdrak çağındaki çocuğun görüşü, uzman eşliğinde alınır ve kararda dikkate alınır. Çocuğun görüşü tek başına belirleyici olmasa da önemli bir ölçüttür.
- Tanık ve belgeler: Okul kayıtları, sağlık kayıtları, kolluk tutanakları ve tanık beyanları değerlendirilir.
Dava sürerken çocuğun acil korunması gereken durumlarda geçici velayet veya kişisel ilişkinin geçici olarak düzenlenmesi gibi tedbirler talep edilebilir.
Velayet değişince nafaka ne olur?
Velayeti almayan ebeveyn, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır (TMK m.182). Velayet değiştiğinde iştirak nafakası yükümlülüğü de yön değiştirir: Daha önce nafaka ödeyen ebeveyn velayeti alırsa, artık diğer ebeveynden nafaka talep edebilir. Bu talep velayet davasıyla birlikte ileri sürülebilir. Nafaka türleri ve değişiklik davaları için nafaka rehberimize bakabilirsiniz.
Sık yapılan hatalar
- Kendiliğinden görüşme yapmamak: Görüşme günlerine gitmeyen ebeveyn, ilerde “çocukla ciddi olarak ilgilenmediği” iddiasıyla karşılaşabilir.
- Karara aykırılığı belgelememek: Sözlü şikâyetler mahkemede yeterli değildir; tutanak ve yazılı kayıt gerekir.
- Çocuğu taraf haline getirmek: Çocuğun diğer ebeveyn aleyhine yönlendirilmesi, mahkemece çocuğun yararına aykırı davranış olarak değerlendirilir.
- Kendi başına “görüştürmeme” kararı almak: Diğer ebeveynin çocuğa zarar verdiği düşünülüyorsa, görüşmeyi kendiliğinden kesmek yerine mahkemeden tedbir istenmelidir.
- Taşınmayı haber vermemek: Velayet sahibinin bildirimde bulunmadan şehir değiştirmesi, kişisel ilişkiyi fiilen imkânsız hale getirebilir ve yeni bir düzenleme ihtiyacı doğurur.
Sıkça sorulan sorular
Kişisel ilişki takvimi sonradan değiştirilebilir mi?
Evet. Çocuğun yaşının büyümesi, okul düzeninin değişmesi veya ebeveynlerden birinin taşınması gibi durumlarda kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesi aile mahkemesinden istenebilir.
Çocuk diğer ebeveyne gitmek istemiyorsa ne olur?
Çocuğun isteksizliğinin nedeni önemlidir. Mahkeme, uzman desteğiyle bu isteksizliğin çocuğun gerçek deneyiminden mi yoksa yönlendirmeden mi kaynaklandığını araştırır. Kademeli görüşme veya uzman eşliğinde görüşme gibi çözümler gündeme gelebilir.
Velayet sahibi çocuğu yurt dışına götürebilir mi?
Çocuğun yurt dışına çıkarılması kişisel ilişki hakkını doğrudan etkiler. Uygulamada, diğer ebeveynin rızası olmadan yapılan uzun süreli yurt dışı taşınmalarında mahkemeden karar alınması ve uluslararası çocuk kaçırma kurallarının gözetilmesi gerekir.
Ortak velayet mümkün mü?
Kanunda ortak velayet açıkça düzenlenmemiş olsa da yargı kararlarında, ebeveynlerin talebi ve çocuğun yararına uygun olması halinde boşanma sonrası ortak velayetin kabul edilebildiği görülmektedir. Her dosyada ebeveynlerin iletişim düzeyi ve çocuğun durumu ayrıca değerlendirilir.
Aile hukukuna ilişkin diğer konular için aile hukuku sayfamıza göz atabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır, hukuki danışmanlık yerine geçmez. Velayet ve kişisel ilişki kararları her çocuğun durumuna göre ayrı ayrı değerlendirilir; mevzuat ve yargı kararları zamanla değişebileceğinden somut durum ayrıca incelenmelidir.
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır ve yayım tarihindeki mevzuata göre hazırlanmıştır. Her olayın koşulları farklıdır; somut durumunuz için bir avukattan görüş almanız önerilir.




